Sự cất cánh của Trung Quốc không nhất thiết phải dẫn tới một cuộc “đụng độ nảy lửa” với Hoa Kỳ về các quy tắc và vai trò lãnh đạo toàn cầu. Và điều quan trọng nhất mà các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ cần ghi nhớ là Trung Quốc có thể bắt kịp một Hoa Kỳ đơn lẻ, nhưng chắc chắn Trung Quốc sẽ không thể bắt kịp nổi cả một trật tự phương Tây. Lanhdao.net tiếp tục giới thiệu phần 2 bài viết của Giáo sư John Ikenberry trên tạp chí Đối ngoại.

Trung Quốc và WTO: gia nhập WTO là một bước tiến quan trọng hội nhập kinh tế thế giới của Trung Quốc.

GIANG TAY CHÀO ĐÓN

Lợi ích quan trọng nhất của những đặc điểm này hiện nay đó là chúng mang tới cho trật tự phương Tây một khả năng đáng kể để “mời chào” những cường quốc đang lên. Những cường quốc mới gia nhập hệ thống có rất nhiều cách để dành vị thế và quyền lực cũng như cơ hội để đóng vai trò điều hành trật tự. Thực tế là việc Hoa Kỳ, Trung Quốc và những cường quốc khác có vũ khí hạt nhât cũng hạn chế khả năng thách thức của một cường quốc đang lên muốn lật đổ trật tự đang tồn tại. Trong kỷ nguyên hạn chế vũ khí hạt nhân, may mắn thay là cuộc chiến tranh giữa các cường quốc từ lâu đã không còn là một cơ chế thay đổi lịch sử. Sự thay đổi do chiến tranh gây ra đã bị thủ tiêu theo tiến trình lịch sử.

Khung quy định và thể chế hùng mạnh của trật tự phương Tây đã bắt đầu thúc đẩy quá trình hội nhập của Trung Quốc. Ban đầu, Trung Quốc tuân theo các quy định và thể chế nhất định vì những mục đích tự bảo vệ: bảo vệ chủ quyền và những lợi ích kinh tế đồng thời tìm cách đảm bảo với các quốc gia khác về mục đích hòa bình của mình thông qua việc tham gia vào các nhóm liên minh khu vực và toàn cầu. Nhưng như học giả Marc Langteigne nhận xét, “Thứ đang chia rẽ Trung Quốc với các quốc gia khác, và giữa những cường quốc toàn cầu trước đó, không chỉ là do quốc gia này “đang lớn mạnh” trong khuôn khổ thể chế quốc tế phát triển xa hơn bất cứ lúc nào, mà quan trọng hơn cả đó là Trung Quốc đang lớn mạnh trong khi chủ động tận dụng những thể chế này để thúc đẩy sự phát triển vị thế cường quốc toàn cầu của quốc gia này”. Tóm lại, Trung Quốc đang ngày càng có khuynh hướng hoạt động trong khuôn khổ chứ không phải là bên ngoài trật tự phương Tây.

Trung Quốc đã là thành viên thường trực của Hội đồng bảo an Liên Hợp Quốc, di sản của sự quyết tâm của Roosevelt nhằm xây dựng một cơ quan toàn diện xung quanh đường lối lãnh đạo của nhiều cường quốc. Quyết định này mang tới cho Trung Quốc quyền lực và lợi thế “đặc quyền cường quốc” tương đương những thành viên thường trực khác. Hệ thống thương mại toàn cầu hiện thời cũng rất có giá trị đối với Trung Quốc, và giá trị này đang ngày càng gia tăng. Những lợi ích kinh tế của Trung Quốc tương đối đồng dạng với hệ thống kinh tế toàn cầu hiện thời – một hệ thống mở và được thể chế hóa tương đối lỏng lẻo – và Trung Quốc đã nhiệt tình nắm bắt và lớn mạnh. Quyền lực quốc gia ngày nay xét cho cùng đều dựa sự tăng trưởng kinh tế ổn định và Trung Quốc nhận thức rõ rằng không một cường quốc nào có thể hiện đại hóa mà không hội nhập với hệ thống tư bản toàn cầu hóa; nếu một quốc gia muốn trở thành một cường quốc thế giới, nó không có sự lựa chọn nào khác là gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Con đường đi tới quyền lực toàn cầu, muốn hiệu quả, luôn phải đi qua trật tự phương Tây và các thể chế kinh tế đa phương.

Trung Quốc không chỉ cần tiếp tục tiếp cận hệ thống tư bản toàn cầu, Trung Quốc còn muốn đảm bảo rằng những quy tắc và thể chế của hệ thống được thực thi. Ví dụ như, những nguyên tắc thương mại đa phương và những cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO đều mang đến cho Trung Quốc công cụ để được bảo vệ trước những nguy cơ về phân biệt đối xử và chủ nghĩa bảo hộ mà những cường quốc kinh tế đang lên thường phải đương đầu. Sự tiến triển trong chính sách của Trung Quốc cho thấy các lãnh đạo Trung Quốc đã nhận ra những lợi thế này: với việc Bắc Kinh ngày càng tham gia nhiều hơn vào sự tự do hóa kinh tế giúp họ tăng đầu tư nước ngoài và góp phần quan trọng cho sự phát triển thương mại, thì Trung Quốc cũng đang nắm bắt nhiều hơn các quy tắc thương mại toàn cầu. Có thể là khi Trung Quốc trở thành nhà vô địch trong WTO, sự hỗ trợ của các nền kinh tế phương Tây trưởng thành hơn cho WTO sẽ dần suy yếu. Nhưng chắc chắn rằng cả những quốc gia đang lên cũng như đang xuống sẽ tìm thấy giá trị trong những cơ chế gần như có tính pháp luật cho phép các xung đột được giải quyết hoặc ít nhất được thông tin.

Các thể chế kinh tế quốc tế hiện thời cũng tạo cơ hội cho những cường quốc mới nổi có thể đi lên theo thứ tự. Tại Qũy tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (World Bank), điều hành phải dựa trên những phần đóng góp kinh tế, điều mà các quốc gia đang lên coi là cơ hội để có tiếng nói lớn hơn trong thể chế. Để đảm bảo, quá trình điều chỉnh phải được tiến hành thận trọng và chậm rãi. Hiện tại Hoa Kỳ và châu Âu vẫn giữ vai trò chi phối IMF. Hoa Kỳ chiếm 17% số phiếu (giảm từ 30%) - một số phiếu đủ để kiểm soát, vì 85% số phiếu tán thành là đủ cho một quyết định – còn Liên minh châu Âu thì có tiếng nói nặng ký trong việc bổ nhiệm 10 trong số 24 thành viên của ban quản trị. Nhưng vẫn có những áp lực ngày càng tăng, đáng chú ý là nhu cầu tài nguyên và nhu cầu duy trì sự cân bằng, điều đó chắc chắn sẽ thuyết phục được các quốc gia phương Tây thừa nhận Trung Quốc vào nội bộ các thể chế điều hành kinh tế này. Ví dụ như các cổ đông hiện tại của IMF nhìn thấy vai trò ngày càng lớn đối với các quốc gia đang phát triển là cần thiết phải làm mới thể chế và vượt qua những cuộc khủng hoảng hiện tại về nhiệm vụ. Trong cuộc họp của IMF tổ chức tại Singapore tháng 9/2006, họ đã nhất trí rằng cải cách sẽ đem lại cho Trung Quốc, Mexico, Hàn Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ một tiếng nói lớn hơn.

Khi Trung Quốc thoát khỏi vị thế của một quốc gia đang phát triển (và vì thế thoát khỏi vị thế khách hàng của những thế chế này), Trung Quốc sẽ ngày càng có khả năng hành động như một khách hàng quen thuộc và một cổ đông. Vai trò lãnh đạo trong những tổ chức này không đơn giản chỉ là phản ánh quy mô nền kinh tế (Hoa Kỳ vẫn duy trì quyền biểu quyết trong IMF cho dù trọng lượng nền kinh tế nước này đang giảm dần); tuy vậy, sự tiến bộ lũy tiến trong nội bộ những tổ chức này sẽ tạo ra cơ hội quan trọng cho Trung Quốc.

CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC VÀ ĐỔI THAY ÊM Ả

Theo những lập luận trên, sự cất cánh của Trung Quốc không nhất thiết phải dẫn tới một cuộc “đụng độ nảy lửa” với Hoa Kỳ về các quy tắc và vai trò lãnh đạo toàn cầu. Trật tự phương Tây có tiềm năng biến cuộc chuyển đổi quyển lực sắp tới thành một sự thay đổi êm ả theo hướng có lợi cho Hoa Kỳ. Nhưng điều đó chỉ xảy ra nếu Hoa Kỳ bắt đầu củng cố trật tự hiện thời. Ngày nay, khi Washington luôn bận bịu với khủng bố và chiến tranh ở Trung Đông, thì việc xây dựng lại các quy tắc và thể chế Phương Tây có thể chỉ là một ghi chú ngoài lề. Nhiều quan chức trong ban lãnh đạo chính quyền Bush đã thể hiện thái độ phản đối rõ ràng với hệ thống dựa trên quy tắc, có tính chất đa phương mà Hoa Kỳ đã xây dựng lên và dẫn đầu. Thái độ thù địch này thật ngớ ngẩn và nguy hiểm. Trung Quốc sẽ trở lên quyền lực: nó đã và đang vươn lên, và vũ khí chiến lược quyền năng nhất của Hoa Kỳ chính là khả năng quyết định kiểu trật tự quốc tế nào sẽ được dùng để đón nhận Trung Quốc.

Hoa Kỳ cần phải tái đầu tư vào trật tự Phương Tây, củng cố những đặc điểm của trật tự để khuyến khích sự tham gia, hội nhập và ràng buộc. Trật tự này càng ràng buộc những quốc gia dân chủ tư bản chặt chẽ hơn theo những thể chế nền tảng sâu sắc, thì nó càng mở, càng liên ứng và càng có nguyên tắc hơn. Và khi những lợi ích của trật tự này càng lan rộng, thì chắc chắn các quốc gia đang lên có thể và sẽ đảm bảo được những lợi ích quốc gia thông qua hội nhập và thích nghi hơn là thông qua chiến tranh. Và nếu hệ thống phương Tây đưa ra những quy tắc và thể chế có lợi cho tất cả các quốc gia – cả đang lên và đang xuống, yếu và mạnh, mới nổi và trưởng thành – thì địa vị thống trị của nó như một trật tự quốc tế sẽ luôn được đảm bảo.

Việc trước tiên mà Hoa Kỳ cần phải làm là tái thiết lập bản thân như một nhà bảo trợ trước nhất của hệ thống điều hành toàn cầu làm cơ sở cho trật tự phương Tây. Làm như vậy trước hết sẽ thúc đẩy cách giải quyết vấn đề mang tính tập thể, làm cho mọi quốc gia đều phát triển. Đồng thời, khi các quốc gia khác thấy Hoa Kỳ sử dụng quyền lực của mình để củng cố những quy tắc và thể chế hiện thời, quyền lực đó sẽ được đền đáp chính đáng hơn – và chính quyền Hoa Kỳ sẽ càng mạnh hơn. Các quốc gia khác ở phương Tây đang dần có xu hướng hòa nhập thay vì chống lại quyền lực của Hoa Kỳ, điều đó sẽ củng cố vị thế trung tâm và thống trị của bản thân phương Tây.

Ngoài ra, làm mới các quy tắc và thể chế phương Tây sẽ đòi hỏi sự cập nhật những giao kèo cũ vốn là nền tảng cho những hiệp ước an ninh hậu chiến quan trọng. Sự đồng thuận chiến lược đằng sau cả NATO và những đồng minh Đông Á của Washington là Hoa Kỳ sẽ hợp tác với các đồng minh để đảm bảo an ninh và liên kết họ trong những quyết định sử dụng các lực lượng, và ngược lại các đồng minh của Hoa Kỳ sẽ hoạt động trong khuôn khổ trật tự phương Tây do Hoa Kỳ đứng đầu. Hợp tác an ninh ở phương Tây ngày nay vẫn đang tiếp tục mở rộng, nhưng với những nguy cơ an ninh chính không rõ ràng như trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, thì mục đích và trách nhiệm của những đồng minh này lại trở thành đề tài tranh cãi. Theo đó, Hoa Kỳ cần phải khẳng định lại giá trị chính trị của các đồng minh này – thừa nhận họ là một phần của một kiến trúc thể chế Phương Tây mở rộng hơn cho phép các quốc gia có thể giao thương với nhau.

Tổng thống Mỹ George W.Bush bắt tay Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào: Đón nhận Trung Quốc và các quốc gia đang lên vào trật tự phương Tây, chính Mỹ cũng có lợi. Ảnh: Nhân dân nhật báo

Hoa Kỳ cũng cần phải làm mới sự ủng hộ của mình đối với những thể chế đa phương rộng rãi. Trên bình diện kinh tế, điều này sẽ bao hàm cả việc xây dựng những thỏa thuận  và cơ cấu của WTO, bao hàm cả việc theo đuổi những nỗ lực hòan thành Vòng đàm phán thương mại Doha để tìm cách mở rộng các cơ hội thị trường và tự do hóa thương mại cho các nước đang phát triển. WTO đang ở gian đoạn quyết định. Quy chuẩn cơ bản về việc không phân biệt đối xử đang bị đe dọa bởi sự gia tăng của những thỏa thuận thương mại khu vực và song phương. Trong khi đó, người ta ngày càng nghi ngờ về việc liệu WTO trong thực tế có thể tiếp tục tiến hành tự do hóa thương mại hay không, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp vốn là là lĩnh vực mang lại lợi nhuận cho nhiều quốc gia đang phát triển. Những vấn đề này dường như đang dần thu hẹp lại, nhưng tính căn bản của trật tự quốc tế tự do – cam kết của nó đối với những quy tắc toàn diện về sự cởi mở và phân chia lợi ích rỗng rãi - đang bị đe dọa. Những nghi ngờ tương tự cũng dành cho một loạt những thỏa thuận đa phương khác – về sự ấm lên toàn cầu và cấm phổ biến vũ khí hạt nhân – và vì thế chúng cũng đòi hỏi một vai trò lãnh đạo mới của Hoa Kỳ.

Chiến lược này không chỉ đơn giản là đảm bảo trật tự phương Tây vẫn mở và có nguyên tắc. Nó cũng là để đảm bảo rằng trật tự đó không bị chia nhỏ thành một loạt những dàn xếp song phương và “thiểu phương”, làm cho Hoa Kỳ chỉ còn thắt chặt quan hệ với một số ít quốc gia chủ chốt trong mỗi khu vực. Trong một bối cảnh như vậy, Trung Quốc sẽ có cơ hội tự xây dựng cho mình một hệ thống các thỏa thuận song phương và “thiểu phương”. Kết quả là, thế giới sẽ bị chia thành những bán cầu cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Những mối quan hệ kinh tế và an ninh càng đa phương và hoàn thiện, thì hệ thống toàn cầu sẽ càng duy trì được sự liên kết chặt chẽ.

Cùng với việc duy trì sự cởi mở và tính lâu bền của trật tự, Hoa Kỳ cần phải nỗ lực gấp đôi trong việc đón nhận các quốc gia đang phát triển vào các thể chế toàn cầu chính yếu. Đưa các quốc gia đang nổi lên vào hệ thống điều hành của trật tự quốc tế sẽ mang lại một cuộc sống mới cho chính bản thân Hoa Kỳ. Hoa Kỳ và Châu Âu cần phải tìm chỗ tại bàn tiệc không chỉ cho riêng Trung Quốc, mà còn cho cả những quốc gia khác như Brazil, Ấn Độ và Nam Phi. Báo cáo của Goldman Sachs về những quốc gia BRICs (Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc) chỉ ra rằng tới năm 2050 tổng giá trị nền kinh tế của các quốc gia này có thể lớn hơn tổng giá trị nền kinh tế của khối các nước G6 trước đây (Đức, Pháp, Ý, Nhật Bản, Anh Quốc và Hoa Kỳ). Mỗi thể chế quốc tế đều có những thách thức riêng của nó. Có lẽ Hội đồng bảo an Liên Hợp Quốc là nơi khó đối phó nhất, nhưng tiến trình cải cách của cơ quan này cũng sẽ mang lại những kết quả vĩ đại nhất. Những cơ quan ít chính thống hơn, như G-20 và các mạng lưới liên chính phủ khác, cũng có thể mở ra những cách khác để nâng cao tiếng nói và vai trò của các quốc gia.

CHIẾN THẮNG CỦA TRẬT TỰ TỰ DO

Điều quan trọng nhất mà các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ cần ghi nhớ là Trung Quốc có thể bắt kịp một Hoa Kỳ đơn lẻ, nhưng chắc chắn Trung Quốc sẽ không thể bắt kịp nổi cả một trật tự phương Tây. Ví dụ như, xét về phương diện kinh tế, vào khoảng năm 2020, Trung Quốc sẽ vượt qua Hoa Kỳ để trở thành quốc gia lớn nhất trong hệ thống toàn cầu. (Nhờ lợi thế về dân số, Trung Quốc chỉ cần năng xuất bằng 1/5 của Hoa Kỳ là đã có thể trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới). Nhưng khi xét đến năng lực kinh tế của cả hệ thống phương Tây, thì những thành tựu kinh tế của Trung Quốc lại kém ấn tượng hơn; trong tương lai xa hơn thì nền kinh tế của Trung Quốc sẽ còn nhỏ bé hơn nhiều so với các nền kinh tế của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế hợp lại. Điều này thậm chí cũng đúng khi xét đến lĩnh vực quân sự: Trung Quốc không thể hy vọng nhanh chóng bắt kịp tổng mức chi tiêu quân sự của OECD. Thế giới dân chủ tư bản là một cử tri quyền lực ủng hộ cho sự bảo lưu - và thực tế là cả sự mở rộng - trật tự quốc tế hiện thời. Nếu Trung Quốc có ý định vươn lên và thách thức trật tự hiện thời, đó là một nhiệm vụ nặng nề hơn rất nhiều so với chỉ đơn giản là đối đầu với một mình Hoa Kỳ.

“Vị thế đơn cực” cuối cùng cũng sẽ không còn. Sự thống trị của Hoa Kỳ cuối cùng cũng sẽ kết thúc. Khi đó, chiến lược lớn của Hoa Kỳ sẽ phải trả lời một câu hỏi quan trọng: Hoa Kỳ mong muốn loại trật tự quốc tế nào sẽ thay thế khi bản thân họ đang bớt dần quyền lực?

Nhà triết học chính trị John Rawls đã cho rằng các thể chế chính trị nên được hình thành phía sau “bức màn của  sự ngu dốt” – có nghĩa là các kiến trúc sư nên xây dựng những thể chế như thể họ không hề biết chính xác những thể chế đó sẽ ở đâu trong một hệ thống kinh tế xã hội. Kết quả sẽ là một hệ thống đảm bảo lợi ích cho mỗi con người bất chấp người đó giàu hay nghèo, yếu hay mạnh. Hoa Kỳ nên áp dụng cách tiếp cận này đối với vai trò lãnh đạo của mình trong trật tự quốc tế hiện nay. Họ nên vận hành các thể chế và củng cố các quy tắc nhằm đảm bảo lợi ích của chính họ mình bất chấp họ ở đâu trong thứ tự hay bất chấp quyền lực sẽ được phân chia thế nào trong 10, 50 hay 100 năm nữa.

May thay là đã có một trật tự như thế. Nhiệm vụ giờ đây là phải mở rộng và thể chế hoá trật tự này hơn nữa để Trung Quốc không còn sự lựa chọn nào khác ngoài việc trở thành một thành viên đầy đủ của trật tự này. Hoa Kỳ không thể cản trở sự lớn mạnh của Trung Quốc, nhưng nó có thể đảm bảo rằng quyền lực của Trung Quốc được thực thi trong khuôn khổ các quy tắc và thể chế mà Hoa Kỳ và các đồng minh đã xây dựng trong suốt một thế kỷ qua, những quy tắc và thể chế có thể bảo vệ lợi ích của tất cả các quốc gia trong một thế giới đông đúc hơn trong tương lai. Vị thế toàn cầu của Hoa Kỳ có thể suy yếu, nhưng hệ thống quốc tế mà Hoa Kỳ dẫn đầu vẫn có thể duy trì vai trò thống trị trong thế kỷ 21.

G. John Ikenberry *
Tạp chí Foreign Affairs, Số 1/2 2008
Mai Hương dịch

* G. John Ikenberry là giáo sư về chính trị và các vấn đề quốc tế tại trường đại học Princeton và là tác giả của cuốn Sau chiến thắng: Thể chế, sự ràng buộc mang tính chiến lược, và sự tái thiết trật tự sau những cuộc chiến lớn.