Gia nhập WTO không phải là điểm bắt đầu và tất nhiên cũng không phải là điểm kết thúc của quá trình hội nhập của Việt Nam với thế giới. Chính vì vậy, Việt Nam cần tư duy mới về độc lập, tự chủ để vươn lên trong quá trình phát triển kinh tế. Đây là khẳng định của PGS. TS Trần Đình Thiên - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam trong hội thảo "Chia sẻ kinh nghiệm đàm phán gia nhập và thực hiện các cam kết WTO" ngày 7/7 tại khách sạn Horrison, Hà Nội.

Hội thảo Chia sẻ kinh nghiệm đàm phán gia nhập và thực hiện các cam kết WTO. Ảnh: N.D

Các đại biểu chủ yếu trao đổi về nội dung toàn cầu hoá và kinh tế thế giới. Trong hội thảo, đáng chú ý là ý kiến của PGS. TS Trần Đình Thiên - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam. Ông cho rằng gia nhập WTO không phải là điểm bắt đầu và tất nhiên cũng không phải là điểm kết thúc của quá trình hội nhập của Việt Nam ra ngoài thế giới. Việt Nam hiện vẫn có nhiều cơ hội chưa tận dụng hết và còn nhiều khó khăn thách thức chưa khắc phục và vượt qua được.

Thay đổi tư duy về lợi thế cạnh tranh

Áp dụng phương pháp phân tích SWOT, ông Thiên chỉ ra 6 điểm mạnh và 6 điểm yếu của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập WTO. 6 lợi thế tĩnh gồm nhân công giá rẻ, nguồn tài nguyên; vị thế địa - chiến lược; ổn định chính trị - xã hội; Việt kiều; lợi thế nước đi sau; tiềm năng tăng trưởng cao còn lớn. 6 điểm yếu gồm cơ sở hạ tầng yếu kém; nguồn lực kinh tế - tài chính, tài nguyên nhân lực vừa yếu, vừa chưa được sử dụng hiệu quả; lực lượng doanh nghiệp bản địa yếu; sức cạnh tranh thấp; cấu trúc thị trường không đồng bộ, môi trường kinh doanh chưa bình đẳng; môi trường quản trị phát triển cả ở cấp vĩ mô và vi mô đều yếu.

Tuy nhiên, ông cũng khẳng định, nhân công giá rẻ của Việt Nam về lâu dài sẽ không còn là lợi thế chiến lược của Việt Nam trong phát triển và thu hút đầu tư nước ngoài.

Ông nhấn mạnh cơ hội thu hút đầu tư nước ngoài của Việt Nam là rất lớn, tuy nhiên, "chúng ta cần xác định mình sẽ hội nhập vào thế giới nào, Việt Nam đang làm gì và định sẽ làm gì trong thế giới đó và cần xác định sự "lãng mạn phát triển" đến mức nào?" Theo ông, 3 nhiệm vụ song song Việt Nam cần thực hiện khi gia nhập WTO là chuyển đổi cơ chế, thoát khỏi kém phát triển và hội nhập quốc tế khi "thâm niên kinh tế thị trường" ít hơn. "Vị thế của quốc gia cần được xác định bằng vị thế trong chuỗi giá trị gia tăng hàng đầu. Vai trò của nhà nước cần thay đổi, cần có tư duy mới về độc lập, tự chủ".

Thay đổi tư duy về xác định chất lượng giáo dục

Ông Thiên cũng chỉ ra nghịch lý của nền giáo dục Việt Nam là chất lượng giáo dục được căn cứ theo định hướng đầu vào chứ không dựa trên cơ sở chất lượng đầu ra. Và cách làm này đang "vi phạm nguyên tắc quan trọng của thị trường". Ông kết luận: "Giáo dục có lẽ là điểm yếu nhất trong số những điểm yếu để tiến vào thị trường quốc tế của Việt Nam".

Cũng nhận xét về giáo dục Việt Nam, TS. Jonathan Pincus - Chuyên gia kinh tế UNDP - nêu ý kiến: "Hệ thống giáo dục Việt Nam chưa nhất trí về mô hình và nội dung cải cách như thế nào. Các trường đại học chưa có quyền tự chủ về cạnh tranh, chưa thực sự chạy đua với nhau, chưa đổi mới, cải tổ. Cần để các trường đại học tự chủ quyết định biên chế, tài chính, số lượng sinh viên và chương trình đào tạo riêng để họ tự chủ tìm con đường phát triển hướng tới quy mô quốc tế". Ông khẳng định đó là cách duy nhất để nền giáo dục Việt Nam cải cách thật sự.

Thay đổi tư duy về đầu tư, liên kết

Trong phần thảo luận với cử toạ, ông Thiên nhấn mạnh năng lực kết nối của Việt Nam nói riêng và các nước đang phát triển nói chung còn yếu. Đơn cử, Việt Nam khó có thể kết nối phát triển với Trung Quốc trong dự án phát triển hành lang Việt Nam - Trung Quốc khi có sự chênh lệch về cơ sở hạ tầng. Có những công trình phục vụ cho kết nối phía Trung Quốc đã thực hiện xong rồi, trong khi Việt Nam vẫn chưa khởi động.

Đóng góp vào thảo luận vấn đề này, một ý kiến đáng chú ý đến từ Bộ Giao thông Vận tải cho rằng: "Nếu cạnh tranh công nghệ cao thì Việt Nam, Lào, Campuchia không thể cạnh tranh với Trung Quốc và Ấn Độ. Chính vì vậy, bên cạnh việc tập trung cơ sở hạ tầng, tại sao chúng ta không tập trung vào phát triển dịch vụ. Một số nơi cơ sở hạ tầng đã ổn rồi, liệu khả năng của các doanh nghiệp trong tiểu vùng có đủ để đáp ứng với đòi hỏi của thực tế hay không? Và khi kết nối thông suốt rồi, thì dịch vụ phát triển có đồng đều hay không?"

Một đại biểu Lào đưa ra câu hỏi: "Làm thế nào để các nước kém phát triển tiếp cận được thị trường trong bối cảnh các nước phát triển có quá nhiều ưu thế mạnh mẽ về công nghệ?". Ông Pincus đưa ra lời khuyên bằng một câu chuyện minh hoạ: "Những năm 1960, trình độ học vấn của người Ireland hầu hết là trung học. Thế nhưng những năm 1990, họ lại trở thành quốc gia sản xuất phần mềm lớn nhất châu Âu. Như vậy có nghĩa là, những nước nhỏ cần tìm ra những thị trường độc đáo của mình để phát triển và bắt kịp các nước lớn, tức là tìm cách thích hợp để kết nối với các nền kinh tế toàn cầu".

Ông khẳng định: "Tất nhiên, sự chênh lệch về công nghệ cùng với những điểm yếu khác tạo ra khó khăn nhất định cho những nước đang phát triển, tuy nhiên, dù lớn hay nhỏ cũng phải đầu tư vào con người".

Hà Minh