Công chức có mong muốn được đóng góp cho xã hội, được phát triển, được thừa nhận khả năng làm việc và có thu nhập chính đáng... Những mong muốn này chưa được đáp ứng do  nhiều nguyên nhân, trong đó có một nguyên nhân quan trọng là các vị trí công việc trong các cơ quan công quyền và cả cơ quan dịch vụ công chưa có “bản mô tả công việc”.

Ảnh minh họa từ Corbis.

Mỗi công chức cần có bản mô tả công việc

Có thể nói, việc không có bản mô tả công việc này thực tế là một lỗ hổng lớn về mặt quản lý. Công cuộc cải cách hành chính của nước ta đã trải qua nhiều giai đoạn song lỗ hổng này chưa được lấp. Trong khi đó, không ít người ngại đề cập tư tưởng chuyên nghiệp hóa đội ngũ công chức. 

Bản mô tả công việc là căn cứ pháp lý của quản lý nhân sự. Không có nó, các khâu tuyển chọn, giao việc, đánh giá, bổ nhiệm và kể cả công việc đào tạo công chức cũng trở nên chung chung,  tạo môi trường cho kiểu làm việc thân quen, họ tộc nảy nở. Dăm bảy năm trở lại đây, nhiều công chức đi học, nhưng theo kiểu học qua loa, chiếu lệ. Thậm chí không ít công chức "gật" ngay trong lớp học. Cũng phải thừa nhận rằng, công chức thiếu động cơ học tập vì chương trình đào tạo được thiết kế theo ngạch chung cho cả công chức và cán bộ công tác ở các tổ chức chính trị- xã hội. Chính vì thế, sự học đó cũng chưa giúp công chức làm tốt công việc.

Bản mô tả công việc cũng là một trong những căn cứ để người quản lý tuyển dụng phù hợp với yêu cầu của từng vị trí và sắp xếp, đánh giá nhân sự theo kết quả công việc. Khi quản lý không dựa trên ”Bản mô tả công việc”, mà dựa trên bằng cấp thì sẽ khiến không ít người biến bằng cấp thành mục đích của sự học. Lúc ấy, bằng cấp không còn là phương tiện giúp nâng cao năng lực của người học nữa.

Khi nào công chức cản trở sự phát triển

Cán bộ, công chức có vai trò quan trọng trong CCHC. Họ là người xây dựng các dự thảo luật, các văn bản dưới luật, hoạch định và thực thi các chính sách... Chính vì vậy, nếu đội ngũ này yếu kém về năng lực và trách nhiệm không tương xứng với vai trò, thì chính họ lại trở thành yếu tố cản trở sự phát triển kinh tế- xã hội.

Đơn cử một ví dụ rất nhỏ về tranh chấp ngõ đi thuộc sự quản lý của UBND phường: Một gia đình đã có ngõ đi riêng được xác định trên sổ đỏ, khi xây nhà đã tự tiện mở thêm lối đi vào ngõ khác nhưng không hỏi ý kiến và không được sự đồng ý của các hộ xung quanh. Ngõ đi vốn rất hẹp và tranh chấp xẩy ra, nhưng UBND phường lại giải quyết bằng một biên bản “nước đôi” khiến dân cư trong ngõ phải đệ đơn ra Tòa. Tại phiên Tòa sơ thẩm, thẩm phán đã không tính đến những căn cứ pháp lý hiện hành, rằng ngõ đi đó là ngõ chung do UBND phường quản lý mà lại viện dẫn lịch sử con ngõ vốn là đất tư để bảo vệ cho gia đình đã vi phạm Luật Xây dựng. Cuối cùng, tòa đưa ra phán quyết gây bất bình trong người dân. Chỉ đến khi người dân tìm ra được sơ đồ về ngõ đi trên đó ghi rõ là: ngõ đi chung thuộc quyền sử dụng của UBND phường, cùng với xác nhận của Sở Tài nguyên- Môi trường, Tòa phúc thẩm mới hủy án của Tòa sơ thẩm vì vi phạm nghiêm trọng tố tụng dân sự. Sự việc lòng vòng sau 2 năm, cuối cùng lại quay về trách nhiệm giải quyết của UBND phường.

Câu hỏi đặt ra là UBND - và trước hết là vị tổ trưởng, cán bộ địa chính phường có biết đấy là ngõ thuộc thẩm quyền quản lý của mình? Nếu họ không ủng hộ gia đình kia ngay từ đầu thì đâu đến nỗi mất đoàn kết trong ngõ xóm, phải mất thời gian, lao tâm đi tìm chân lý của cụm dân trong ngõ. Tuy nhiên, nền Công vụ vẫn còn những viên ngọc quý là những công chức hiểu biết và tận tụy với dân nên cụm dân cư ngõ đi kia mới có được tài liệu pháp lý để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Trên thực tế, vẫn còn không ít cán bộ công chức thiếu trách nhiệm như trong ví dụ trên, gây thiệt hại không chỉ về kinh tế mà còn làm ảnh hưởng tới an ninh ngõ xóm, đến đạo đức con người.

Ảnh minh họa từ Corbis.

Chuyển ngạch công chức - cần có quy định mới

Tình hình hiện nay đặt ra đòi hỏi Quốc hội  sớm ban hành luật về Công vụ để điều tiết trách nhiệm, hành vi của công chức - những người làm việc trong các cơ quan công quyền. Luật này cần quy định làm sao để không cản trở nhân tài từ các tổ chức chính trị- xã hội gia nhập hệ thống công vụ. Và để làm được điều đó, cần có sự tuyển lựa khách quan để thẩm định năng lực và sự phù hợp của công chức đối với vị trí công việc. Mặt khác, mỗi vị trí mà công chức làm việc cần có bản mô tả công việc để làm căn cứ pháp lý cho quản lý công chức.

Lâu nay, việc chuyển ngạch lên các cấp cao hơn, ví dụ từ chuyên viên đến chuyên viên chính rồi chuyên viên cao cấp hầu như chỉ dành cho công chức nắm giữ các vị trí quản lý. Trong khi đó, đối với những công chức giỏi về chuyên môn đơn thuần, việc chuyển ngạch lên cao hơn vẫn còn rất hạn chế. Điều này dẫn đến tình trạng không khuyến khích công chức đầu tư vào phát triển chuyên môn mà đua tranh nhau vào các vị trí quản lý. Khi ghế quản lý ít mà công chức lại nhiều, tất yếu nảy sinh tình trạng bon chen.

Trong xã hội phong kiến, ông quan là người danh giá nhất. Bước sang xã hội công nghiệp vận hành trong cơ chế thị trường, thì cần có thêm 2 loại người tiêu biểu nữa. Đó là doanh nhân và trí thức. Họ là những người thúc đẩy và tạo nên nền kinh tế hàng hóa; chất xám và khả năng quản lý của họ chính là yếu tố thặng dư làm gia tăng tính cạnh tranh của nền kinh tế so với nền kinh tế nước ngoài. Chính vì thế, đến ngày hôm nay, nếu "làm quan" vẫn được coi là nghề có giá trị cao nhất trong xã hội, thì phát triển của đất nước sẽ khó bền vững. Việc hoạch định chính sách, xây dựng chiến lược, dự báo, đề xuất... vốn là công việc có ảnh hưởng lớn đến xã hội, rất cần những cán bộ, công chức có chuyên môn giỏi. Đường thăng tiến lên ngạch cao của công chức phải mở ra cả cho những người này. Họ là người phải được tôn trọng trong cơ quan. Sự hiện diện của họ trong hệ thống công chức là một minh chứng cho sự lan tỏa của tầng lớp trí thức trong phát triển hiện đại.

PGS.TS Nguyễn Thu Linh
Phó Viện trưởng Viện Các vấn đề phát triển