(Lanhdao.net) - Sau một thời gian "định vị" bản thân, thế hệ thanh niên mới của Việt Nam sinh ra sau khi đất nước độc lập đã tạo dựng nên "thương hiệu" riêng của mình trong xã hội.... Mọi sự lý giải về lớp người này cũng chỉ để thỏa mãn một sự băn khoăn: thủ lĩnh của lớp người này là người như thế nào? 

Thanh niên tình nguyện Việt Nam

Giờ đây, thế hệ thanh niên mới sinh sau năm 1975 và thế hệ sinh ra trong thập kỷ 80 - được mã hóa bằng tên gọi: thế hệ 7X, đặc biệt là 8X – thế hệ đang ở "giai đoạn sung sức" nhất của mình. Lớp thanh niên này lớn lên trong thời bình, không phải trải qua mùi binh biến, máu lửa. Họ tiếp thu tất cả mọi thứ trong thời kỳ đất nước mở cửa, cách nghĩ và cách làm cũng mới mẻ…

Tài trí, sức trẻ, những tham vọng chinh phục của họ cùng với vận hội mới của dân tộc đang trải qua các thử thách “vàng lửa” để khẳng định, tôi luyện nên một "thế hệ vàng" của thanh niên Việt Nam. Ở thế hệ thanh niên mới này, nhiều người trong số họ rất khó giải thích hoặc không cần biết lý tưởng là gì. Lý tưởng với họ là cái gì đó “mông lung lắm”. Và cũng không có gì ngạc nhiên, khi một bạn trẻ như Thùy Dương – 24 tuổi, Gia Lâm – nhầm lẫn giữa mục đích sống và lý tưởng sống, khi nói rằng: “Lý tưởng sống của tôi là: sống có ích cho đời, nhân ái với cộng đồng, có trách nhiệm với gia đình và người thân”.

Nhưng, giới trẻ lại nhận thức rất rõ và có thể trình bày mạch lạc các ý tưởng, hoài bão và cả những ước vọng của bản thân. Mơ ước của lớp thanh niên mới này dù là lớn lao, hay giản dị, đều ẩn chứa trong đó một thứ tham vọng không chút viển vông, phù phiếm.

Cậu bé Phan Khương (với nickname thutuong_phankhuong) đĩnh đạc nói rằng: tôi muốn trở thành Thủ tướng. Cô gái trẻ Trần Thị Lê Dung tập cho mình làm chủ đất nước từ bây giờ với mong muốn sau này trở thành Phó Chủ tịch nước. "Thế hệ lão làng" có thể sẽ cho rằng "đàn em" ngày càng "ngông cuồng" khi ai cũng nuôi tham vọng trở thành thủ lĩnh! Tuy nhiên, không ai trong số các "đàn em" đó nói rằng: “em ước sao có thể đánh bại cái cối xay gió”!

Với Nguyễn Thu Thuỷ (sinh năm 1986) giải nhất Olympic tiếng Nga, "mơ ước cũng được gói trong 2 chữ lập thân và cống hiến. Mong muốn đơn giản của tôi là được có một môi trường hạn chế những tiêu cực để những người trẻ nhiều hoãi bão không bị chùn ý chí khi bước đi". Không chỉ riêng Thủy, mà hầu như các lớp thanh niên cấp tiến hiện nay đều mang tâm thế đó trong mình. 

Mấy năm trước, khi báo chí khám phá ra một thế hệ 8X đầy sức trẻ, năng động, tự tin và cá tính xuất hiện, cũng là lúc người ta nhận thấy hiện tượng các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ mọc lên “như nấm mọc sau mưa”. Đó cũng là lúc một lớp các giám đốc, ông chủ doanh nghiệp được “ra lò” với ý chí và bản lĩnh của "lãnh đạo mới" trong một kỷ nguyên mới.

Các vị “sếp” trẻ măng này đang biến các ý tưởng kinh doanh của mình thành các “đại dương xanh” và tha hồ vùng vẫy trong đó. Nhà báo Tạ Bích Loan - bà đỡ cho chương trình Khởi nghiệp - phải thốt lên rằng: "Tôi ngạc nhiên vì các bạn 8X! Hơn một nửa thí sinh tham gia Khởi nghiệp là 8X, những gì họ thể hiện cho thấy khát khao, hoài bão kinh doanh của họ rất cháy bỏng".

Thậm chí, cả lớp đàn em 9X  - lứa tuổi còn ngồi trên ghế nhà trường – cũng đang “tập tành” làm thủ lĩnh trong thế hệ của mình.

Khát khao, tham vọng của giới trẻ rất đa dạng, muôn vẻ, nhưng đều quy tụ về một điểm chung nhất (và cũng bất ngờ nhất): tinh thần dân tộc. Thanh Hòa – nhân viên của tập đoàn Nortel – giải thích: “Tôi thích quan điểm của bác Nguyễn Minh Triết: ‘thanh niên thời đại này chưa cần nghĩ đến lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, trước hết cần yêu nước đã’. Tôi không có lý tưởng, nhưng tôi yêu nước”.

Hoài nghi và thực tế

Thuở còn chập chững cầm bút viết chữ a, b, c, ai cũng thuộc nằm lòng câu: “đất nước ta rừng vàng, biển bạc”. Nhưng nay, sẽ chẳng có gì ngạc nhiên khi một bạn trẻ nào gạt phắt câu nói đó trong blog cá nhân của mình. Vì thực tế trải ra trước mắt họ là rừng đang bị chảy máu do chặt phá tràn lan, biển đang bị khai thác cạn dần tài nguyên, mà tài nguyên thì không còn mãi. Sự thật về những niềm tự hào về thứ “vàng, bạc” đó không mang lại cho họ thực lực và bản lĩnh trong những sân chơi lớn.

Những người chủ tương lai của đất nước trằn trọc đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: vị thế của dân tộc trên mảnh đất hình chữ S này trên trường quốc tế là một con rồng nhỏ của châu Á hay một dân tộc vẫn còn trăn trở vì dư âm chiến tranh, hay đến bao giờ người Việt mới thoát ra khỏi tâm lý nhược tiểu…? Giới trẻ đưa ra những lập luận và cả hoài nghi xoay quanh hai chữ “Đại Việt”.

“Làm thế nào chúng ta định nghĩa sự hùng cường của một dân tộc? Nếu chúng ta lấy đất đai làm tiêu chí, Đan Mạch sẽ là một trong những quốc gia mạnh nhất ngày nay trên thế giới bởi nó lớn hơn nhiều so với Anh hay Nhật Bản. Còn nếu lấy dân số làm tiêu chí thì chúng ta hẳn phải vượt qua Ấn Độ, hơn Đức và Nam Triều Tiên. Không, chúng ta định nghĩa sự hùng cường dựa trên tầm quan trọng và mức độ ảnh hưởng của một dân tộc đối với những dân tộc xung quanh" - Trần Hải Linh, Tổng giám đốc trẻ nhất Việt Nam hiện nay - thẳng thắn phản biện.

Giới trẻ hiện nay sẵn sàng nhìn vào thực tế, thậm chí cả thực tế “phũ phàng” về bản thân mình. Họ dám làm cái việc mà nhiều thế hệ đi trước chưa đủ can đảm làm, đó là nhìn thẳng vào những mặt “xấu xí” nhất của chính mình để mà “tu thân”.

Mặc dù lập luận sắc sảo, chặt chẽ trong từng chủ đề, nhưng những "ông chủ trẻ" của các doanh nghiệp đã bước tới độ “chín” sau một thời gian bươn chải lại không muốn vướng víu vào mớ lý thuyết suông. Anh Sĩ Kiên – một người từng kinh qua nhiều vị trí giám đốc tài chính – đưa ra quan điểm ngắn gọn: mọi thứ phải dựa trên hành động vì “tôi là người làm doanh nghiệp, nên tôi phải có cái nhìn thực tế”.

“Đừng nghe những gì chúng tôi nói, hãy nhìn những gì chúng tôi làm” - khẩu hiệu đó được thế hệ thanh niên mới giương cao để xã hội nhìn vào và thừa nhận họ như thực tế vốn có.

Những người tiên phong

Chị Vân – Bí thư đoàn phường Hàng Bông, quận Hoàn Kiếm – cho biết: “có thể nói, đặc tính nổi bật của giới trẻ là họ rất nhạy bén với cái mới”. Họ luôn có tư duy khám phá, chinh phục và thể nghiệm cái mới mẻ để thể hiện bản lĩnh. Nhưng cái mới ở đây phải hiểu theo hai mặt. Mặt thứ nhất hiểu theo chiều hướng tích cực, và mặt thứ hai hiểu theo hướng tiêu cực.

Ở mặt tích cực, thanh niên, đặc biệt là học sinh, sinh viên không ngừng tạo ra, tiếp cận những cái mới. Họ tạo ra robot mới, thiết bị, công nghệ mới. Những công trình nghiên cứu khoa học của họ góp phần xây dựng nên các bậc thang tri thức cho xã hội. Bằng tham vọng và niềm đam mê chinh phục, họ không ngừng “đẻ” ra các ý tưởng từ nhỏ nhất cho tới táo bạo nhất. Và với các ý tưởng khả thi, thành quả dành cho sự dấn thân của họ là các lợi nhuận khổng lồ và được cả xã hội ghi nhận như những "tân thủ lĩnh". Những gương mặt nêu ra dưới đây cũng chỉ là phần rất nhỏ trong lớp người tiên phong đó.

Những con cừu lạc đàn

Quay trở lại một chút lý thuyết khô khan về quá trình phát triển xã hội, khi một nền văn hóa hoặc trào lưu văn hóa mới được tạo nên trong xã hội, nó được gọi là “văn hóa dòng chính” – main stream culture. Và tự thân của thứ văn hóa dòng chính đó sẽ rẽ ra những nhánh nhỏ ngược chiều, hoặc phủ định dòng chính – còn gọi là “văn hóa phản dòng chính”.

Nhìn vào lý thuyết trên để hiểu hơn thực tế: khi lớp thanh niên mới như thế hệ 8X hay 9X nổi lên, bản thân dòng văn hóa mà họ tạo nên sẽ sản sinh ra một lớp người “đi ngược chiều” với họ. Và cũng chính những “con cừu lạc đàn” này đang là tiên phong trong các mối nhức nhối, các vấn đề nổi cộm của xã hội.

Không phải ngẫu nhiên mà thời gian gần đây, các thông tin phá động lắc A, phục kích ổ tàng trữ ma túy B, phá đường dây xã hội đen, những vụ đua xe, các vụ án hình sự… lại tràn ngập các báo. Cạm bẫy cho nhóm thanh niên có nhân sinh quan “lệch chuẩn” ngày càng nhiều lên. Cách thức tổ chức và hoạt động của các nhóm này cũng chuyên nghiệp hơn. Và tất nhiên, nhóm này cũng có các "đầu lĩnh" của mình!

Những vụ trọng án gia tăng nhiều thêm cả về mức độ nguy hiểm, tàn bạo, nhưng tuổi đời của các hung thủ ngày một rút ngắn hơn. Đó chính là mặt trái của việc nhạy bén và thể nghiệm những cái-mới-có-tác-dụng-xấu mà không-có-sự-định-hướng.

GS-TS Đỗ Long - Phó chủ tịch Hội Các khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam, nguyên viện trưởng Viện Tâm lý học - giải thích: "Thẳng thắn mà nói, hiện tượng lạm dụng các chất kích thích nói chung và sử dụng ecstasy (thuốc lắc) nói riêng đã đáp ứng được một “nhu cầu” xu thời, mang tính thời thượng của một bộ phận thanh niên. Nó không phải hoàn toàn là sự bắt chước mà là sự a dua, đua đòi, hiểu lầm rằng như thế mới là thanh niên thành phố, là biết ăn chơi..".

Theo GS Long, "về mặt tâm lý, thanh niên đến độ tuổi trưởng thành là thích có bạn bè, thích được giao lưu, tụ tập... Sử dụng chất kích thích cũng là một điều kiện thuận lợi để cả hai giới có thể thể hiện ham muốn và đam mê tính dục, thể hiện cái “nó” (Freud), làm cho thanh niên “dũng cảm” hơn, bớt ngần ngại hơn". 

Những "con cừu lạc đàn" rất đáng chê trách, nhưng trước đó, chúng ta phải tìm hiểu: tại sao họ đi lạc?

"Ở độ tuổi này, thanh niên rất cần những hoạt động để dồn nén cái vô thức tính dục đi. Trong khi đó, đoàn thể, tập thể sinh viên hay học sinh cũng chưa tìm ra được những nội dung hoạt động mới, những hình thức tham gia mới... Điều đó dẫn đến hệ quả là để có thể thỏa mãn được cái hung tính, dữ dằn, quậy phá vốn là đặc trưng của lứa tuổi này hiện không có chỗ để xả, họ tìm đến các hình thức “tự xả” vô bổ như đua xe trái phép, nhảy nhót thâu đêm... Chúng ta đã đánh mất một sân chơi lớn để thanh niên đè nén cái vô thức tính dục cũng như để “xả” bản năng quậy phá là các sinh hoạt thể dục thể thao và văn hóa nghệ thuật phù hợp với tâm sinh lý của thanh niên" - Giáo sư Đỗ Long.

Chỉ tới lúc đối mặt với hậu quả mà "những con cừu lạc đàn" gây ra, chúng ta chợt nhận thấy một thực tế, đó là sự chưa-có-mặt-đúng-lúc của "người bạn đồng hành" và cũng là "thủ lĩnh" của thanh niên Việt Nam.

K.Minh